1/38
← → para navegar
Formación e oposicións · Educación Primaria

A programación didáctica
do manual da Xunta á aula

Guía práctica do Manual de axuda para a elaboración das programacións didácticas (v1.0.1), con foco especial na avaliación.
PROENS Decreto 155/2022 Avaliación formativa
Brais Prados González · Educación Física · Primaria
Antes de empezar

Tres usos, un mesmo documento

Estruturar a miña programación

O manual como esqueleto: os 8 apartados de PROENS, na orde e coa lóxica que pide a Administración.

Explicalo aos compañeiros

Linguaxe común no claustro: que pide cada apartado e por que, sen tecnicismos innecesarios.

Formar opositores

O apartado de programación decide notas. E dentro del, a avaliación é onde máis se suspende.

Mapa da sesión: o marco → os 8 apartados → avaliación (lei · o noso modelo · Sanmartí) → un sistema funcional para o día a día.
01 · O marco

O manual oficial

Que é

Manual de axuda para a elaboración das programacións didácticas — Consellería de Educación, v1.0.1 (xuño 2023), 58 páxinas. Infantil, primaria, ESO e bacharelato.

De onde nace

Dos decretos de currículo LOMLOE galegos: 150/2022 (infantil), 155/2022 (primaria), 156/2022 (ESO) e 157/2022 (bacharelato).

Onde está

Portal da Consellería (edu.xunta.gal, nodo 40229) e portal PROENS. É o criterio co que a inspección le a túa programación.

Non é normativa, pero é a interpretación oficial da normativa: o que o manual recomenda evitar, evítao.
01 · O marco

Como flúe o currículo galego

Perfil de saídaCompetencias clave + descritores operativos ao final da etapa
→
Obxectivos da áreaOBX1, OBX2… conectados aos descritores do perfil
→
Criterios de avaliaciónCA por bloque: o que se avalía en cada curso
→
ContidosSaberes por bloque que permiten traballar os CA
01 · O marco

Os 8 apartados de PROENS

  1. 1Introdución
  2. 2Obxectivos da área e contribución ás competencias clave
  3. 3Relación de unidades didácticas: secuenciación e temporización
  4. 4Metodoloxía
  5. 5Avaliación — o corazón desta sesión
  6. 6Medidas de atención á diversidade
  7. 7Transversal: elementos transversais e complementarias
  8. 8Práctica docente: avaliar o ensino e a propia programación
01 · O marco

A lista de control: o teu tribunal particular

O manual pecha cunha checklist por apartado (páxs. 52-57). Úsaa como auditoría antes de entregar.
Para o docente

Verificación apartado a apartado antes de gravar en PROENS: nada queda sen cubrir.

Para o opositor

É a rúbrica implícita do tribunal: cada ítem da lista é unha pregunta que che poden facer na defensa.

Cando

Non ao final: repasa a checklist do apartado 5 mentres deseñas a avaliación, non despois.

02 · Apartados en breve

1 · Introdución  ·  2 · Obxectivos

1 · Introdución
  • Contexto do centro e do alumnado real, non xenérico
  • Características da área nese curso
  • Breve: é a porta de entrada, non a tese
2 · Obxectivos da área
  • Tómanse literais do Decreto 155/2022
  • Explícase a súa contribución ás competencias clave (vía descritores do perfil de saída)
  • Non se inventan nin se reformulan
02 · Apartados en breve

3 · Unidades didácticas e temporización

Dous tipos de UD
  • Secuenciais: unha detrás doutra, na avaliación planificada
  • Transversais: simultáneas a outras, nun ou varios trimestres (p. ex. un proxecto anual)
Regras dos pesos
  • A suma dos pesos de todas as UD = 100 %
  • Peso segundo a importancia do que se traballa
  • Unha UD cun peso moi baixo «non ten fundamento»
  • Coherentes cos criterios de cualificación do apartado 5
Equilibrio
  • Cada UD: título, descrición, nº de sesións, trimestre e peso
  • A suma de sesións = total de sesións anuais da área
  • Sen «UD 0 de presentación»: non é unha unidade didáctica
02 · Apartados en breve

3.2 · Repartir CA e contidos entre as UD

Os subcriterios teñen regras de redacción propias — vémolas no bloque de avaliación, porque é alí onde se xogan.
02 · Apartados en breve

4 · Metodoloxía e recursos

4.1 · Concrecións
  • Estratexias, técnicas e métodos organizados arredor das UD (nada de descricións xeralistas)
  • Agrupamentos e uso de espazos
  • Estrutura das sesións (tarefas docentes e do alumnado)
4.2 · Materiais e recursos
  • Lista variada e realista: só o que de verdade vas ter
  • Categorías se son moitos: impresos, manipulativos, tecnolóxicos, dixitais
  • Dereitos de autoría e protección de datos
02 · Apartados en breve

6 · Diversidade  ·  7 · Transversal

6 · Atención á diversidade
  • Medidas ordinarias (adaptación de tempos e instrumentos, reforzos…) e extraordinarias (AC, apoio PT/AL…)
  • Atención educativa virtual para ausencias xustificadas
  • Estratexias DUA: autorregulación, eleccións nas tarefas, varias formas de representación
7 · Transversal
  • Elementos transversais da normativa aplicados á área
  • Actividades complementarias vinculadas ás UD
02 · Apartados en breve

8 · Avaliar a práctica docente

8.1 · O proceso de ensino

Indicadores para avaliar como ensinas: adecuación das tarefas, clima de aula, axuste dos tempos, resposta á diversidade…

8.2 · A propia programación

Seguimento periódico (a través do seguimento de PROENS), avaliación final e propostas de mellora para o curso seguinte.

5

Avaliación: onde se xoga a partida

É o apartado con máis regras explícitas do manual — e onde máis programacións (e oposicións) tropezan: mínimos mal redactados, criterios de cualificación inxustos, recuperacións ilegais.
5.1 Inicial 3.3 + 5.2 Cualificación Recuperación
03 · O que pide a lei

A tríada: cada CA leva tres cousas

Apartado 3.3 do manual: para cada criterio ou subcriterio de cada UD hai que concretar…
1 · InstrumentoCon que se recolle a evidencia da aprendizaxe
2 · Mínimo de consecuciónA aprendizaxe imprescindible para superar ese CA
3 · Peso orientativo (%)Respecto ao total de cualificación da UD
Esta tríade é o núcleo técnico da programación. Se dominas isto, o apartado 5 practicamente escríbese só.
03 · O que pide a lei

Subcriterios ben redactados

Exemplo do manual · CCSS 6º
CA3.4. Explicar o funcionamento xeral dos órganos de goberno do concello, das comunidades autónomas, do Estado español e da Unión Europea…
CA3.4.1

Explicar o funcionamento xeral dos órganos de goberno do concello, das comunidades autónomas e do Estado español…

CA3.4.2

Explicar o funcionamento xeral dos órganos de goberno da Unión Europea…

Xuntos, os dous subcriterios devolven o CA completo. Nada queda fóra, nada se engade.
03 · O que pide a lei

Instrumentos: só dúas categorías

Proba escrita

O alumnado demostra o coñecemento a través dunha evidencia escrita: probas obxectivas, exames…

Táboa de indicadores

O desempeño compróbase cunha lista de ítems ou escalas: rúbricas, listas de cotexo, escalas de observación…

03 · O que pide a lei

O mínimo de consecución

A aprendizaxe imprescindible para superar o CA. Redacción precisa, clara e sinxela — informa a alumnado, familias e profesorado.
3 vías (exemplo do manual, CA4.5 CCNN)
«Explicar os procesos fundamentais da nutrición relacionándoos coas estruturas dos aparellos e dos sistemas que interveñen nela.»
Rebaixar o verbo

Nomear os procesos fundamentais da nutrición relacionándoos coas estruturas…

Reducir o obxecto

Explicar os procesos… coas estruturas do aparello dixestivo e do excretor.

Eliminar o contexto

Explicar os procesos fundamentais da nutrición [sen o resto].

03 · O que pide a lei

5.2 · Criterios de cualificación

Por UD: precisar instrumentos

Exemplo do manual — UD6 = 40 % proba escrita + 60 % táboa de indicadores. Aquí desglósase:
40 % = 1º exame 15 % + 2º exame 25 %
60 % = rúbrica 50 % + escala de observación 10 %

Por avaliación parcial e final
  • % de cada UD na nota do trimestre e forma de cálculo
  • Especial coidado coas UD transversais: canto pesan en cada trimestre
  • Nota final coherente cos pesos das UD do apartado 3
Outros datos
  • Escala de valoración dos instrumentos
  • Redondeo: se o hai e en que momento
  • Grao mínimo de consecución exixido para superar a área
  • Que pasa se falta a un exame ou non entrega un traballo
03 · O que pide a lei

Cualificación xusta: tres liñas vermellas

Regra de ouro do manual: só se cualifica aprendizaxe curricular, con regras claras, públicas e obxectivas.
03 · O que pide a lei

Recuperación sen trampas

Que definir
  • Momentos: ao longo do curso, non só ao final
  • Instrumentos e forma de construír a nota
  • Se se manteñen as notas aprobadas previas
Dúas prohibicións clave
  • Non topar a nota: quen recupera pode chegar ao 10. «Como máximo un 6» é ilegal.
  • Non promediar co suspenso: se a 1ª avaliación foi un 3 e a recuperación un 5, a nota é 5, non 4. As partes non superadas non entran no cálculo.
A lóxica de fondo é formativa: recuperar é acadar a aprendizaxe, non pagar unha penalización por chegar tarde a ela.
03 · O que pide a lei

5.1 · Avaliación inicial: non cualifica

Que concretar
  • Tipo de información que queres de cada alumno
  • Técnicas: informes do curso anterior, actas, informes do titor; traballos, probas, observación, entrevistas
  • Momentos de realización
  • Accións co alumnado que se incorpore durante o curso
Para que serve
  • Adecuar as ensinanzas e facilitar a progresión
  • Compartir datos no equipo docente e axustar o currículo
  • «Non persegue cualificar ao alumnado» — literal do manual
Ollo no deseño: se a túa avaliación inicial é un exame con nota, contradís o manual na primeira páxina do teu apartado 5.
04 · Caso real

Como o fixemos nós

Os marcos de avaliación que construímos para 2º (Matemáticas e EF) e 4º de primaria (5 áreas): criterios literais do Decreto 155/2022, graduados en niveis de complexidade e conectados a mínimos, instrumentos e pesos.
Base: Marco INEE 2025 169 criterios en 4º 35 en EF 2º · ciclo completo
Os criterios son normativos; a graduación é adaptación de aula, sen carácter oficial — e así se declara nos documentos.
04 · Caso real

G1 · G2 · G3: dúas escalas de verbos

Cada criterio gradúase en tres graos de complexidade crecente. O truco: usar unha escala distinta segundo a natureza do criterio.
Perfil do criterioGrao 1Grao 2Grao 3
Cognitivo / cognitivo-motorIdentifica · recoñeceEmprega · aplicaXustifica · crea
Actitudinal / socioafectivoRecoñeceXestiona con apoioRegula con autonomía
04 · Caso real

Os verbos recalíbranse por idade

«Xustificar» aos 6-7 anos

= explicar oralmente cun debuxo ou un exemplo.
«Crear» = inventar un caso parecido ao que se acaba de resolver.

«Xustificar» aos 9-10 anos

= argumentar o procedemento, comparar estratexias, detectar e corrixir erros propios con criterio.

Peso na probaG1G2G3
INEE · 4º EP30 %45 %25 %
Adaptación · 2º EP40 %45 %15 %
Aos 6-7 anos a maioría do alumnado móvese entre identificar e aplicar: G3 aparece, pero non pode dominar unha proba calibrada á idade. Isto responde á crítica de que as taxonomías se aplican mecanicamente.
04 · Caso real · EF 2º EP

Un criterio cognitivo, completo

CA2.4«Recoñecer a importancia de desenvolver proxectos motores de carácter individual, cooperativo ou colaborativo, valorando a súa consecución a partir dunha análise dos resultados obtidos.» (Bloque 2 · OBX2)
G1 · Identifica

Recoñece, con apoio, a meta dun proxecto motor sinxelo e se se logrou ou non.

G2 · Emprega

Participa nun proxecto motor sinxelo poñendo da súa parte para acadar a meta común, e fíxase nos resultados.

G3 · Xustifica / crea

Explica —cun debuxo, un exemplo propio ou de palabra— se conseguiron a meta e por que, ou propón unha mellora.

Mínimo de consecuciónParticipa nun proxecto motor sinxelo e recoñece se se acadou a meta proposta.
InstrumentoDiana de autoavaliación e observación do logro do proxecto (táboa de indicadores).
Fíxate: o mínimo redáctase sen números e o instrumento responde ao verbo («recoñecer» → observación, non exame).
04 · Caso real · EF 2º EP

Un criterio actitudinal, coa outra escala

CA1.5«Identificar as emocións que se producen durante o xogo, tentando xestionalas e gozando da actividade física.» (Bloque 1 · OBX3 · perfil actitudinal)
G1 · Recoñece

Recoñece e nomea, con apoio visual (caras, debuxos), as emocións básicas que sente durante o xogo.

G2 · Xestiona con apoio

Tenta xestionar con apoio guiado as súas emocións durante a actividade (respirar, agardar, pedir axuda).

G3 · Regula con autonomía

Regula por si mesmo algunha emoción no xogo e amosa que fai para sentirse mellor.

Mínimo de consecuciónRecoñece e nomea, con apoio, algunha emoción que sente durante o xogo e tenta xestionala coa guía do mestre.
InstrumentoDiana de autoavaliación emocional e escala de observación durante a sesión.
A diana redáctase en 1ª persoa e linguaxe infantil («Souben dicir como me sentía»); a escala de observación, en 3ª persoa para o docente.
04 · Caso real

Onde vive o mínimo: o semáforo

Non adquirido

Aínda non o consegue, ou só con moita axuda e de forma puntual.

En proceso

Grao 1 / entrada ao 2: conségueo parcialmente ou con axuda. Aquí está a fronteira do mínimo.

Adquirido

Graos 2-3: conségueo de forma habitual e autónoma. Superar o CA = chegar aquí.

SemáforoCualificación 1º ciclo (cualitativa)Apoio interno do docente
Non adquiridoINM · coeficiente 0,25
En procesoSUR · coeficiente 0,50
AdquiridoBE / NT / SB segundo autonomíaB 0,75 · MB 1,00
Os coeficientes son trazabilidade interna (peso do criterio × coeficiente), non a nota. E fíxate: o chan é 0,25 — non hai ceros.
04 · Caso real

Pechar a coherencia: pesos e matrices

EF 2º · dobre sistema de pesos
  • Cada criterio pesa dentro da súa UD (suma 100 por UD)
  • Cada UD pesa na área (12 UD que suman 100 %)
  • Instrumentos: 85 % observación sistemática · 15 % proba oral/gráfica
  • 34 de 35 criterios avalíanse por táboa de indicadores
Mate 2º · matriz de especificacións
  • Toda proba se planifica cruzando sentidos × procesos × graos
  • Garante que a proba non sexa toda G1 nin toda cálculo
  • Ponderacións declaradas e xustificadas (p. ex. sentido numérico 35 % porque o 0-999 é o groso do 1º ciclo)
Si cambias la evaluación, lo cambias todo.
Neus Sanmartí
Catedrática emérita de Didáctica das Ciencias (UAB). A referencia en avaliación formativa no noso contexto — e a peza que converte o apartado 5 legal nun apartado 5 con alma.
Evaluar para aprender (2007) Evaluar y aprender (2020)
05 · Avaliación formativa

As 10 ideas clave de «Evaluar para aprender»

  • 1. A avaliación é o motor da aprendizaxe
  • 2. A súa finalidade principal é a regulación do ensino e da aprendizaxe
  • 3. O erro é útil para regular a aprendizaxe
  • 4. O máis importante é aprender a autoavaliarse
  • 5. Na aula todos avalían e regulan
  • 6. A función cualificadora tamén é importante
  • 7. A avaliación motiva se se ten éxito
  • 8. Instrumentos diversos melloran a avaliación
  • 9. A avaliación externa pode ser útil
  • 10. Avaliar é condición para mellorar o ensino
Ideas 6 e 9 evitan o maniqueísmo: Sanmartí non nega a cualificación nin as probas externas — sitúaas na súa función. Moi defendible ante un tribunal.
05 · Avaliación formativa

Formativa · formadora · cualificadora

Avaliar para regularAvaliar para cualificar
PreguntaPor que aparecen as dificultades? Como axudar?Que resultado obtivo?
MomentoDurante todo o procesoAo final
ProtagonistaAlumnado e docenteDocente / institución
Formativa

Regula o docente: recolle datos, entende o razoamento do alumno e axusta o seu ensino.

Formadora

Regula o alumno: é el quen analiza o seu traballo e decide como mellorar. A meta final.

Cualificadora

Certifica ao final. Lexítima — pero o seu resultado depende da calidade da regulación previa.

05 · Avaliación formativa

Autorregularse = apropiarse de tres cousas

1 · Os obxectivosSaber que se pretende aprender e para que
2 · A planificaciónSaber como facelo → bases de orientación (pasos da tarefa)
3 · Os criteriosSaber que é un traballo ben feito → rúbricas compartidas
05 · Avaliación formativa

Feedback eficaz e o valor do erro

Como é un bo retorno
  • Sobre a tarefa, non sobre a persoa
  • Non di «está mal» nin só eloxia: dá pistas e camiños
  • Non regala a solución: corrixe quen errou
  • Referido aos criterios compartidos, non á comparación cos demais
  • A tempo e con opción real de refacer
  • Se non cambia nada no que fai o alumno, non foi feedback
O erro (idea clave 3)
  • É normal e punto de partida para aprender
  • Revela a lóxica que o alumno está aplicando: é información valiosa
  • Se o erro se castiga coa nota, o alumnado escóndeo — e a información desaparece
  • Práctica: corrección «sen cruces» — unha pista por erro e tempo para refacer
«Corregir solo lo puede hacer quien se ha equivocado. Ayudar al alumno a corregir es el gran reto.» — N. Sanmartí
05 · Avaliación formativa

Rutinas de baixo custo para a aula

Diario de aprendizaxe (5 min finais)

Catro preguntas fixas: que aprendín hoxe? como? que aínda non entendo? que podo facer para melloralo?

Semáforo de saída

Verde: seino e podo explicalo · Ámbar: fágoo con axuda · Vermello: necesito volver empezar. Serve para reagrupar a sesión seguinte.

Coavaliación «2 + 1»

Coa rúbrica diante: dous acertos + unha proposta concreta de mellora. Nunca unha nota.

Carpeta de aprendizaxe

Borradores + versión final + reflexión de por que cambiou. O alumno escolle as evidencias que mostran que aprendeu.

Todas encaixan na categoría legal «táboa de indicadores» — a ponte perfecta co manual. (A escaleira de metacognición, se a usas, cita a Swartz e cols., non a Sanmartí.)
06 · Síntese

Un sistema funcional para o día a día

Antes da UDEscoller CA · fixar mínimos · preparar a táboa de indicadores · compartir criterios co alumnado
→
Durante (cada sesión)Semáforo de saída · diario 5 min · pista + refacer · 2-3 alumnos observados por sesión
→
Peche da UDDiana de autoavaliación · semáforo por criterio → rexistro → cualificación
06 · Síntese

O legal e o formativo encaixan

O manual pide…Sanmartí achega…
Mínimos claros, sinxelos, que informen ao alumnado e ás familiasCriterios de avaliación compartidos e comprensibles
Táboa de indicadores como instrumento maioritarioRúbricas co-construídas, dianas, listas — usadas tamén en autoavaliación
Recuperación ao longo do curso, sen topar nota nin promediar co suspensoO erro como punto de partida; regulación continua ata acadar a aprendizaxe
Avaliación inicial que non cualificaDiagnose de ideas previas para adaptar o ensino
Sen peso para asistencia ou comportamentoFeedback sobre a tarefa, nunca sobre a persoa
A nota como consecuencia da regulación, non como substituto. Iso é cumprir a lei e ser formativo á vez.
06 · Síntese

Checklist final: erros que tumban programacións

Se a túa programación pasa esta lista, pasa a lista de control do manual. E se ademais o alumnado coñece os criterios e pode refacer o traballo, tes unha avaliación que tamén ensina.
Referencias

Para seguir tirando do fío

Normativa e manuais
  • Decreto 155/2022, do 15 de setembro (DOG 26/09/2022) — currículo de primaria en Galicia
  • Real decreto 157/2022 — ensinanzas mínimas de primaria
  • Xunta de Galicia (2023). Manual de axuda para a elaboración das programacións didácticas, v1.0.1 — edu.xunta.gal · PROENS
  • INEE (2025). Marco general de las evaluaciones del sistema educativo, 2ª ed.
Avaliación formativa
  • Sanmartí, N. (2007). 10 ideas clave. Evaluar para aprender. Graó
  • Sanmartí, N. (2020). Evaluar y aprender: un único proceso. Octaedro
  • Marcos de avaliación propios: Mate 2º EP · 4º EP (5 áreas) · Programación EF 2º EP
Presentación elaborada por Brais Prados González · 2026